نگاهی همچون هنر و هنرمند به توسعهٔ نرم‌افزار و توسعه‌دهندگان!

نگاهی همچون هنر و هنرمند به توسعهٔ نرم‌افزار و توسعه‌دهندگان!

در جوامع مختلف -از غربی گرفته تا شرقی- همواره هنرمندان از جایگاه ویژه‌ای در میان عموم جامعه برخوردار بوده‌اند. در‌ واقع، این افراد عادی بوده‌اند که منجر شده‌اند برخی هنرمندان نام‌آور شوند و برخی دیگر از صحنهٔ روزگار حذف شوند. آنچه در این پست قصد داریم به چالش بکشیم، نگاه آسیب‌شناسانهٔ تیم توسعهٔ نرم‌افزار شرکت داده پرداز پویای شریف به مسأله تولید نرم‌افزار در داخل ایران است که قصد داریم از این طریق بررسی کنیم ببینیم که چرا نتوانسته‌ایم هنری همچون توسعهٔ نرم‌افزار را همانند فرش، مینیاتور، صنایع دستی و بسیاری هنرهای ارزشمند ایرانی به جهان عرضه کنیم!

برای درک بهتر موضوع،‌ مثالی به‌روز از دنیای واقعی می‌زنیم. صنعت سینِما یکی از هنرهای ارزشمند و سودآور فعلی کشورهای پیشرفته است که پایه‌های اصلی این صنعت را می‌توان کارگردانان، تهیه‌کنندگان و هنرپیشگان در نظر گرفت. یک تیم تولید فیلم سینمایی بدون وجود مخاطب یا بهتر بگوییم تماشاچی، کاری از پیش نخواهد برد؛ به عبارت دیگر، اگر کسی نباشد که به سینِما برود و فیلم را تماشا کند، تیم‌های تولید فیلم هرگز قادر به کسب منافع مالی هنگفت نخواهند بود!

حال که تولیدکنندگان به اهمیت وجود مخاطب در کسب موفقیت یک فیلم پی برده‌اند، تمام تلاش خود را به کار می‌بندند تا یوایکس (تجربهٔ کاربری) خوبی برای تماشاچیان خود رقم بزنند که گاهی این تجربهٔ کاربری خوب با ایجاد فیلمنامهٔ خوب، خشونت، سکس، هیجان و … در تولید فیلم ایجاد می‌گردد و تیم تولید ناگزیر است از این آیتم‌ها در فیلمش استفاده کند که در غیر این صورت ممکن است فیلم نتواند مخاطبین را به گیشه بکشاند.

به عنوان یک مثال از داخل ایران، می‌توان به آقای بهرام رادان اشاره کرد که یکی از بازیگران توانمند داخلی است که به خاطر وجود مخاطب است که شهرت عام پیدا کرده تا جایی که شرکتی همچون نوین چرم از برند شخصی ایشان برای فروش بیشتر محصولاتش استفاده می‌کند. اگر آقای رادان جایگاه مردمی نداشت -همچون برخی از سایر هنرمندان- نه تنها فیلم‌هایی که در آن بازی می‌کند فروش نمی‌کردند، بلکه شرکت‌های تجاری نیز حاضر به استفاده از برند شخصی وی در تبلیغات‌شان نبودند!

امروزه در کشورهای مترقی می‌بینیم که به توسعهٔ اپلیکیشن بیش از آنکه به شکل یک مهارت فنی دیده شود، همچون یک هنر نگاه می‌شود و برنامه‌نویسان هم هنرمندان این عرصه قلمداد می‌شوند. شاهد این ادعا هم برخی شبکه‌های اجتماعی همچون توییتر، فیسبوک، اینستاگرام و غیره که توانسته‌اند به یک جایگاه عظیم مردمی نه تنها در کشور تولید کنندهٔ آنها، بلکه در سراسر دنیا برسند.

مدیران این دست کمپانی‌ها به خوبی دریافته‌اند که بدون وجود کاربر، هیچ حرفی برای گفتن نخواهند داشت. همچون برخی کارگردانان که برای ارضای احساسات مخاطبین خود دست به هر کاری می‌زنند، توسعه‌دهندگان این نوع اپلیکیشن‌ها نیز تمام تلاش خود را به کار می‌گیرند تا نیازهای کاربران را دریافته، سپس آن را به ساده‌ترین، ارزان‌ترین،‌ بهینه‌ترین و حرفه‌ای‌ترین شکل ممکن در اختیار اصطلاحاً End-userهای‌ خود قرار دهند.

یک فیلم سینمایی خوب، فیلمی است که پیش از هر چیز از یک سناریوی خوب برخوردار باشد. با شروع فیلم، تماشاچی در فضایی قرار می‌گیرد که درگیر فیلم می‌شود و گاهی اوقات چیپس و پفکی که با خود به همراه آورده را فراموش می‌کند چرا که فیلمنامه آن‌قدر قوی است که تماشاچی را از دنیای واقعی خود خارج می‌کند.

در هنری همچون توسعهٔ نرم‌افزار که توسط تیم‌های حرفه‌ای پیاده‌سازی می‌شود نیز شاهد چنین سناریوهایی هستیم. در واقع، تیم توسعهٔ نرم‌افزار به نیازهای تماشاچی -یا بهتر بگوییم کاربران- فکر کرده، دغدغه‌های ایشان را به خوبی درک کرده، به خوبی می‌داند که لذت کاربر در چیست، چه موقع به هیجان می‌آید و از همه مهم‌تر، می‌داند که چگونه می‌تواند عنان کاربران را در دست گیرد و به نوعی ایشان را به سرویس خود معتاد سازد که در نهایت هم کاربر و هم هنرمند از این اثر هنری راضی هستند؛ یکی با رفع نیازهایش و دیگری با کسب منافع مالی هنگفت (برای درک بهتر این موضوع، به مقالهٔ عادت‌سازی: راهی به منظور کسب موفقیت در فضای آنلاین مراجعه نمایید).

به نظر می‌رسد کاری که چنین تیم‌های توسعهٔ نرم‌افزاری انجام می‌دهند دسته کمی از کار یک هنرمند نداشته باشد. در حقیقت، همان‌گونه که هنرمندان بدون حضور هنردوستان گمنام خواهند ماند، توسعه‌دهندگان نرم‌افزار نیز بدون وجود کاربر، کار به جایی نخواهند برد.

توسعهٔ اپلیکیشن یا جزئی‌تر بگوییم طراحی رابط کاربری یک کار کاملاً هنری است و شاید به همین دلیل است که تیم‌های حرفه‌ای توسعهٔ نرم‌افزار برای تولید یک نرم‌افزار به هیچ وجه به تیم فنی اکتفا نکرده و کسانی را در کنار خود دارند که می‌دانند هنر چیست، و از آن مهم‌تر می‌دانند که کاربران بالقوه برای چه نوع هنری ارزش قائل هستند!

نرم‌افزاری که نتوان به آن به شکل یک کار هنری نگاه کرد، همانند هنرمندی است که نه تنها نوین چرم برای تبلیغاتش از وی بهره نخواهد گرفت، بلکه در پرداخت هزینه‌های جاری زندگی خود نیز دچار مشکل است چرا که هیچ‌گونه مخاطبی ندارد!

متأسفانه ما در کشوری زندگی می‌کنیم که استفاده از سرویس‌هایی همچون برخی شبکه‌های اجتماعی ممنوع است. مسلم است که در چنین فضایی، امکان تولید یک اثر هنری فاخر -اگر نگوییم غیرممکن است- با مشکلات فراوانی همراه می‌باشد چرا که نگاه مدیران به این مسئله خالی از اشکال نیست. جدای از این مسئله، در بسیاری از مواقع تیم‌های توسعهٔ نرم‌افزاری به کار خود اصلاً به شکل یک اثر هنری نگاه نمی‌کنند که قرار است در دید مخاطبین ارزشمند تلقی شود.

زیاد می‌بینیم که تولید نرم‌افزار کاری همچون تولید مثلاً یک کالای مصرفی است. کارفرما سفارش نرم‌افزار می‌دهد که این نرم‌افزار قرار است یکسری کارها را انجام دهد سپس مجری اجرای طرح -یا شرکت‌های برنامه‌نویسی- هم اقدام به پیاده‌سازی نرم‌افزار می‌کنند. درست است که این نرم‌افزار به خوبی کار می‌کند، اما به سختی می‌توان اثری از هنر یا یک کار هنری در آن یافت!

برای درک بهتر این موضوع، مجدد مثالی دیگر از دنیای واقعی می‌زنیم. در ایران، چیزی بیش از ۵ هزار فروشگاه آنلاین وجود دارد اما اگر کسی که در وب فارسی فعالیت دارد بپرسیم که یک فروشگاه آنلاین ایرانی را نام ببر، به احتمال قریب به یقین نامی همچون دیجی کالا به ذهنش خطور می‌کند. دیجی کالا عمر خیلی زیادی ندارد -تقریباً سال 1385 شروع به کار جدی کرده است- اما در این دهه، همچون کارگردانی که می‌داند مخاطبینش چه کسانی هستند، چه روحیاتی دارند، چقدر وسواسی هستند و از همه مهم‌تر چقدر کار هنری فاخر برایشان مهم است، توانسته یک اثر هنری فاخر در وب فارسی ایجاد کند.

به نظر می‌رسد که به اندازهٔ کافی مثال زده باشیم و حق مطلب ادا شده باشد، اما مهم‌تر از طرح مشکل، یافتن یک راه‌کار برای مشکل و مشکلات پیشرو است. ایجاد تفکر هنری در ذهن برنامه‌نویسان تا بتوانند در نهایت یک اثر هنری فاخر نرم‌افزاری تولید کنند، کاری نیست که با خود بگوییم از امروز شروع می‌کنیم بلکه این فرایند نیازمند تحقیقات گستردهٔ جامعه‌شناسی، رفتارشناسی، تحلیل رقبا، تجربهٔ کاربری، تفکر انتقادی، نیاز بازار و از همه مهم‌تر اعتقاد پیدا کردن به خلق یک اثر باکیفیت است.

ما توسعه‌دهندگان نرم‌افزار می‌بایست در نهایت به جایی برسیم که همچون یک هنردوست که شاید دقایقی طولانی در فرهنگسرا به یک اثر هنری خیره شود، محصولی هنری/فنی خلق کنیم که کاربران از دیدن، استفاده کردن و عضویت داشتن در آن لذت ببرند. این حس لذت بردن از یک محصول است که گاهی می‌تواند سرنوشت یک نرم‌افزار را تعیین کند چرا که وقتی کاربری از محصول تولیدی ما لذت ببرد، مسلماً به سایر کاربران پیشنهاد استفاده از آن را خواهد داد که در نهایت همچون هنرمندی می‌شویم که شهرهٔ خاص و عام می‌شود.